Título
Desarrollo de la guía CircularTRANS para ayudar a las empresas industriales de la CAPV a mejorar su competitividad a través de la Economía CircularAutor-a
Fecha de lectura
2024-05-29Versión
Version publicadaTipo de documento
Tesis doctoralIdioma
EspañolDerechos
© Idoia Urain DescargaAcceso
Acceso abiertoEditorial
Mondragon Unibetsitatea. Mondragon Goi Eskola PoliteknikoaResumen
El Pacto Verde Europeo (PV), la estrategia de crecimiento económico con la que Europa quiere impulsar la innovación, la competitividad y el empleo, tiene como base una economía respetuosa con el medio ... [+]
El Pacto Verde Europeo (PV), la estrategia de crecimiento económico con la que Europa quiere impulsar la innovación, la competitividad y el empleo, tiene como base una economía respetuosa con el medio ambiente. Entre las principales directrices que marca el PV está la transición hacia una Economía Circular (EC) para el aprovechamiento máximo de los recursos. Desde la Unión Europea (UE) se están realizando a cabo diferentes acciones para impulsar la EC (taxonomía europea para finanzas sostenibles, iniciativa de producto sostenible, etc.), y éstas se están trasladando a nivel estatal y autonómico. Teniendo la UE como referencia tanto España como la Comunidad Autónoma del País Vasco (CAPV) están desarrollando sus propias estrategias para que se integre la EC en la sociedad y en las empresas. Por ello, es necesario impulsar el tránsito hacia la EC tanto de empresas como de la sociedad.
Algunas de las soluciones de la EC (reparar, reutilizar, reacondicionar, reciclar) no son nuevas ni para la sociedad ni para las organizaciones, ya que se han aplicado cuando la situación lo ha requerido. Pero actualmente, con la fuerza que va a adquirir el PV, las actuaciones de la EC no van a ser aisladas, sino que deben integrarse en las sistemáticas de la sociedad y de las empresas.
Por ello, el objetivo de esta tesis doctoral ha sido desarrollar la guía CircularTRANS para ayudar a las empresas industriales de la CAPV a mejorar su competitividad a través de la EC. La metodología seguida consiste en una investigación en acción (IA) para la creación de la guía CircularTRANS y su aplicación en dos casos de estudio para la validación.
La guía CircularTRANS (https://circulartrans.mondragon.edu/es/inicio) consiste en un proceso compuesto por cinco pasos: i) diagnóstico, ii) resultados, iii) selección de oportunidades, iv) plan de acción y v) hoja de ruta.
El diagnóstico se realiza con el cuestionario Industrial Circular Economy Questionnaire (ICEQ) que da respuesta a los gaps identificados en el análisis de: i) cuestionarios y encuestas diagnóstico de EC, ii) herramientas de evaluación de la EC y iii) normas armonizadas de sistemas de gestión y EC. La validación del cuestionario se ha llevado a cabo en 30 empresas de 17 sectores industriales y ha permitido identificar necesidades de capacitación de las empresas en este ámbito, indicadores para integrar la EC en la organización y la necesidad de optimizar procesos bajo una visión de EC. Por ello, tras una revisión del estado del arte y co-creando con empresas de diversos sectores, se ha desarrollado el modelo de indicadores INMOIN Circular. El modelo propone 433 indicadores organizados en 12 áreas funcionales para que las organizaciones puedan gestionar el progreso de la EC en base a sus necesidades. Además, se desarrolla la herramienta Eco-productividad Industrial que permite a las empresas medir el nivel de despilfarros productivos, eficiencia productiva y ecoeficiencia (aspectos incluidos dentro de los 433 indicadores) con el fin de identificar áreas de mejora.
La guía CircularTRANS está siendo utilizada por más de 100 empresas y en esta tesis se muestra la validación en dos casos de estudio: Mugafil (sector industrial) y Clínica Dental Urraca (sector servicios). El proceso seguido ha permitido, en los dos casos de estudio, guiarles en el tránsito a la EC. Por una parte, en el caso de Mugafil, la empresa ha integrado la EC en la estrategia de la organización, ha definido indicadores para las estrategias de regenerar, optimizar recursos y cierre de ciclos y ha aplicado la herramienta Eco-productividad Industrial. Todo ello ha supuesto una mejora de la competitividad al aumentar la productividad (disminución de tiempos de cambio), la disminución de costes de la energía (uso de energías renovables) y la gestión de residuos (disminución del residuo gestionado). Por otra parte, la clínica ha integrado la EC en la estrategia de la organización, ha definido indicadores para todas las estrategias de EC. Todo ello ha supuesto una mejora en la competitividad al disminuir y optimizar el uso de recursos (consumo energético y agua), alargar la vida útil de los productos (minimizando el uso de productos de un solo uso) y favorecer el cierre de ciclos (disminución del residuo gestionado).
Para finalizar, se concluye que la guía CircularTRANS está ayudando a las empresas a: i) comprender qué hay detrás de la EC y cómo abordarla, ii) integrar la EC en las estrategias de las organizaciones y definir KPIs e iii) incrementar su competitividad al integrar oportunidades identificadas en los pasos de la guía. A su vez, el modelo de indicadores INMOIN Circular permite a las empresas conocer el nivel de integración de la EC en 12 áreas de la organización y su cadena de valor, conocer cuáles son las estrategias de la EC que se trabajan e identificar las oportunidades de mejora para incrementar su competitividad. Asimismo, la herramienta Eco-productividad Industrial integra todos los aspectos relacionados con la optimización de los recursos productivos a través del cálculo del despilfarro productivo, la eficiencia productiva y la ecoeficiencia, integrando así la EC en el proceso productivo. [-]
Europako Itun Berdeak (EIB), Europak berrikuntza, lehiakortasuna eta enplegua bultzatzeko erabili nahi duen hazkunde ekonomikoko estrategiak, ingurumena errespetatzen duen ekonomia du oinarri. EIBak e ... [+]
Europako Itun Berdeak (EIB), Europak berrikuntza, lehiakortasuna eta enplegua bultzatzeko erabili nahi duen hazkunde ekonomikoko estrategiak, ingurumena errespetatzen duen ekonomia du oinarri. EIBak ezartzen dituen jarraibide nagusien artean dago Ekonomia Zirkularrerako (EZ) trantsizioa, baliabideak ahalik eta gehien aprobetxatzeko. Europar Batasuna (EB) hainbat ekintza egiten ari da EZ bultzatzeko (finantza jasangarrietarako taxonomia europarra, produktu jasangarriaren ekimena, etab.), eta ekintza horiek estatu eta autonomia mailan egiten ari dira. EB erreferentziatzat hartuta, Espainia eta Euskal Autonomia Erkidegoak (EAE) beren estrategiak garatzen ari dira EZ gizartean eta enpresetan integra dadin. Horregatik, beharrezkoa da enpresen zein gizartearen EZrako trantsizioa bultzatzea.
EZren irtenbideetako batzuk (konpontzea, berrerabiltzea, berregokitzea, birziklatzea) ez dira berriak ez gizartearentzat, ez erakundeentzat, egoerak hala eskatu duenean erabili izan dira-eta. Gaur egun, ordea, Itun Berdeak hartuko duen indarrarekin, EZren jarduerak ez dira kasu solteak izango, baizik eta gizartearen eta enpresen sistematiketan txertatu beharko den zerbait.
Horregatik, doktorego tesi honen helburua izan da CircularTRANS gida garatzea, zeinarekin EAEko industria enpresei lagunduko zaien EZren bidez lehiakorragoak izaten. Ikerketarako erabilitako metodologia honako hau da: jarduneko saiakuntza CircularTRANS gida sortzeko, eta azterketako bi kasu aplikatzea ikerketa baliozkotzeko.
CircularTRANS gida (https://circulartrans.mondragon.edu/eu/hasiera) bost urratsez osatutako prozesu batean datza: i) diagnostikoa, ii) emaitzak, iii) aukeren hautaketa, iv) ekintza plana eta, v) bide orria.
Diagnostikoa Industrial Circular Economy Questionnaire (ICEQ) galdetegiarekin egin da. Galdetegi horrek hauek aztertzean identifikatutako gap-ei erantzuten die: i) EZren diagnostikoko galdetegiak eta inkestak, ii) EZ ebaluatzeko tresnak, iii) kudeaketa sistemen eta EZren arau bateratuak. Galdetegia 17 industria sektoretako 30 enpresatan baliozkotu da, eta baliozkotzean aukera egon da enpresek arlo horretan dituzten trebakuntza beharrak identifikatzeko, EZ erakundean integratzeko adierazleak zehazteko eta prozesuak EZren ikuspegitik optimizatzeko beharra identifikatzeko. Horregatik, orain arte egindakoa berrikusi ondoren eta hainbat sektoretako enpresekin batera sortuz, INMOIN Circular adierazleen eredua garatu da. Ereduak 433 adierazle proposatzen ditu, 12 arlo funtzionaletan antolatuta, erakundeek EZren aurrerapena kudeatu ahal izan dezaten, beren premien arabera. Gainera, Eko-produktibitate Industriala tresna garatu da. Horri esker, enpresek produkzioan xahutzen dena, produkzioaren efizientzia eta ekoefizientzia neurtu ahal izango dituzte, hobetu beharreko arloak identifikatzeko (433 adierazleen barruan sartutako alderdiak).
CircularTRANS gida 100 enpresa baino gehiagok erabiltzen dute, eta tesi honetan azterketako bi kasutan baliozkotzea erakusten da: Mugafil (industria sektorea) eta Urraca Hortz Klinika (zerbitzu sektorea). Jarraitutako prozesuari esker, azterketako bi kasuetan, EZrako bidean gidatu ahal izan dira enpresa biak. Alde batetik, Mugafilen kasuan, enpresak EZ erakundearen estrategian txertatu du, baliabide berriztagarriak erabiltzeko, baliabideak optimizatzeko eta zikloak ixteko estrategietarako adierazleak zehaztu ditu eta Eko-produktibitate Industriala tresna aplikatu dute. Horrek guztiak lehiakortasuna hobetzea ekarri du, produktibitatea handitu (aldaketa-denboren murrizketa) eta energiaren kostuak (energia berriztagarrien erabilera) eta hondakinen kudeaketa (kudeatutako hondakinaren murrizketa) gutxitu egin baitira. Klinikak, berriz, EZ erakundearen estrategian txertatu du, eta EZren estrategia guztietarako adierazleak zehaztu ditu. Horrek guztiak lehiakortasuna hobetzea ekarri du, baliabideen erabilera murriztu eta optimizatu baitu (energia kontsumoa, eta ura), produktuen balio bizitza luzatu baitu (erabilera bakarreko produktuen erabilera minimizatuz) eta zikloak itxi baititu (kudeatutako hondakinaren murrizketa).
Amaitzeko, ondorioztatu da CircularTRANS gida hau egiteko lagungarri izaten ari dela enpresentzat, hau egiten laguntzen dielako: i) EZren atzean zer dagoen ulertzen eta EZri nola heldu jakiten; ii) EZ erakundeen estrategietan txertatzen eta KPIak definitzen; eta iii) lehiakorragoak izaten, gidaren urratsetan identifikatutako aukerak integratzean. Era berean, INMOIN Circular adierazleen ereduak enpresei aukera ematen die jakiteko zenbateraino integratuta dagoen EZ erakundearen 12 arlotan eta balio katean eta EZren zer estrategiak lantzen diren erakundean, eta beren lehiakortasuna areagotzeko dituzten hobekuntza aukerak identifikatzeko. Halaber, Eko-produktibitate Industriala tresnak produkzio baliabideak optimizatzearekin lotutako alderdi guztiak biltzen ditu, produkzioan xahutzen dena, produkzioaren efizientzia eta ekoefizientzia kalkulatuz; horrela, EZ produkzio prozesuan integratzen da. [-]
The European Green Deal (GD), the economic growth strategy with which Europe aims to boost innovation, competitiveness and employment, is based on an environmentally friendly economy. Among the main g ... [+]
The European Green Deal (GD), the economic growth strategy with which Europe aims to boost innovation, competitiveness and employment, is based on an environmentally friendly economy. Among the main guidelines set by the Green Pact is the transition to a Circular Economy (CE) to make maximum use of resources. The European Union (EU) is carrying out different actions to promote the CE (European taxonomy for sustainable finance, sustainable product initiative, etc.), and these are being carried out at state and regional level. Taking the EU as a reference, both Spain and the Autonomous Community of the Basque Country (ACBC) are developing their own strategies to integrate CE into society and companies. Therefore, it is necessary to promote the transition towards CE both for companies and society.
Some of the CE solutions (repair, reuse, refurbish, recondition, recycle) are not new to society or to organizations, as they have been implemented when the situation has required it. But today, with the strength that the European PV is acquiring, CE actions will not be isolated, but must be integrated into the different systems of society and companies.
Therefore, the objective of this doctoral thesis has been to develop the CircularTRANS guide that helps industrial companies in the Basque Autonomous Community to improve their competitiveness through CE. The methodology used for the research consists of an Action Research (AR) for the creation of the CircularTRANS guide and the application of two case studies for validation.
The CircularTRANS guide (https://circulartrans.mondragon.edu/en/home) consists of a five-step process: i) diagnosis, ii) results, iii) selection of opportunities, iv) action plan and v) roadmap.
The diagnosis was carried out with the Industrial Circular Economy Questionnaire (ICEQ), which responds to the shortcomings identified in the analysis of: i) diagnostic questionnaires and surveys on CE, ii) CE assessment tools, and iii) harmonized standards for management systems and CE. The validation of the questionnaire has been carried out in 30 companies from 17 industrial sectors and has made it possible to identify training needs of companies in this area, indicators for CE integration in the organization and the need to optimize processes under a CE vision. Therefore, after a review of the state of the art and co-creating with companies from different sectors, the INMOIN Circular indicators model has been developed. The model proposes 433 indicators organized in 12 functional areas so that organizations can manage the progress of their CE based on their needs. In addition, the Industrial Eco-productivity tool has been developed to allow companies to measure the level of production waste, production efficiency and eco-efficiency in order to identify areas for improvement (aspects included in the 433 indicators).
The CircularTRANS guide is being used by more than 100 companies and this thesis shows its validation in two case studies: Mugafil (industrial sector) and Clínica Dental Urraca (service sector). In both cases, the process used has provided valuable guidance, facilitating their transition to the CE. On the one hand, in the case of Mugafil, the company has integrated CE into the organization's strategy, has defined indicators for the strategies of using renewable resources, optimizing resources and closing cycles and has applied the Industrial Eco-productivity tool. All this has led to an improvement in competitiveness by increasing productivity (decreasing changeover times), reducing energy costs (use of renewable energy) and waste management (reduction of managed waste). Moreover, in the case of the clinic, they have integrated CE into the organization's strategy and have defined indicators for all CE strategies. All this has led to improved competitiveness by reducing and optimizing the use of resources (energy consumption and water), extending the lifespan of products (minimizing the use of single-use products) and closing cycles (reduction of managed waste).
Finally, it is concluded that the CircularTRANS guide is helping companies to: i) understand what lies behind CE and how to address it, ii) integrate CE into the strategies of organizations and define KPIs, and iii) increase their competitiveness by integrating opportunities identified in the steps of the guide. In turn, the INMOIN Circular indicators model allows companies to know the level of CE integration across 12 areas of the organization and its value chain, to know which CE strategies are being worked on in the organization, and to identify opportunities for improvement to increase their competitiveness. Likewise, the Industrial Eco-productivity tool integrates all aspects related to the optimization of productive resources through the calculation of productive waste, productive efficiency and eco-efficiency, thus integrating CE into the productive process. [-]
Colecciones
- Tesis - Ingeniería [253]



















